Wkłucie doszpikowe – co to jest, kiedy się je stosuje i jak działa?
W stanach nagłych szybkie uzyskanie dostępu naczyniowego może mieć bardzo duże znaczenie dla skuteczności leczenia. U pacjentów we wstrząsie, podczas zatrzymania krążenia lub przy ciężkich urazach uzyskanie obwodowego dostępu dożylnego bywa jednak trudne, czasochłonne, a niekiedy niemożliwe. W takich sytuacjach alternatywą jest wkłucie doszpikowe (IO), które umożliwia podawanie leków i płynów bezpośrednio do jamy szpikowej kości, skąd substancje mogą przedostawać się do krążenia ogólnoustrojowego.
Urządzenia przeznaczone do uzyskiwania dostępu doszpikowego są istotnym elementem wyposażenia zespołów ratownictwa medycznego, oddziałów ratunkowych i innych jednostek udzielających pomocy pacjentom w stanie zagrożenia życia. Znajomość mechanizmu działania, ograniczeń oraz zasad bezpiecznego wykorzystania pozwala lepiej ocenić, kiedy warto rozważyć tę drogę podania leków.
Najważniejsze informacje:
Wkłucie doszpikowe (IO) to alternatywna metoda uzyskiwania dostępu do krążenia, umożliwiająca szybkie podawanie leków i płynów bezpośrednio do jamy szpikowej kości, gdy uzyskanie dostępu dożylnego jest utrudnione lub niemożliwe.
Główne wskazania do zastosowania to zatrzymanie krążenia, ciężki wstrząs, masywne krwotoki, poważne urazy oraz inne stany nagłe, w których opóźnienie leczenia może zagrażać życiu pacjenta.
Bezpieczeństwo procedury wymaga właściwego doboru miejsca wkłucia i urządzenia, oceny przeciwwskazań oraz potwierdzenia prawidłowego położenia igły. Należy również monitorować dostęp pod kątem powikłań, takich jak zakażenie czy wynaczynienie.
Spis treści
Co to jest wkłucie doszpikowe?
Wkłucie doszpikowe to procedura uzyskiwania dostępu do układu krążenia poprzez wprowadzenie specjalnej igły do jamy szpikowej kości. Umożliwia podawanie leków bądź płynów infuzyjnych, gdy dostęp dożylny nie może zostać szybko uzyskany lub jest to niemożliwe.
Dostęp doszpikowy nie wymaga bezpośredniego nakłucia naczynia krwionośnego. Wykorzystuje właściwości unaczynionej tkanki szpikowej oraz znajdujących się w kości naczyń żylnych, które umożliwiają transport podanych substancji do krążenia ogólnoustrojowego.
W praktyce klinicznej wkłucia doszpikowe traktuje się jako alternatywną drogę dostępu naczyniowego w sytuacjach nagłych. Nie zastępuje ono rutynowo dostępu dożylnego, ale pozwala ograniczyć opóźnienia w leczeniu wtedy, gdy uzyskanie dostępu obwodowego jest utrudnione.
Procedurę można wykonywać zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, z wykorzystaniem urządzenia odpowiedniego dla danej grupy pacjentów i lokalizacji anatomicznej. Do uzyskania dostępu doszpikowego służą specjalistyczne urządzenia, które różnią się między innymi mechanizmem wprowadzania igły, konstrukcją i sposobem obsługi.
Jak działa wkłucie doszpikowe?
Skuteczność dostępu doszpikowego wynika z budowy anatomicznej kości, a w szczególności z obecności unaczynionej jamy szpikowej. W obrębie kości znajdują się naczynia krwionośne, które łączą się z krążeniem ogólnoustrojowym. Dzięki temu prawidłowo umieszczona igła doszpikowa umożliwia podanie substancji leczniczych do przestrzeni, z której mogą one przemieszczać się do krwiobiegu.
Dostęp doszpikowy uzyskuje się poprzez wprowadzenie specjalnej igły przez warstwę korową kości do jamy szpikowej. Konstrukcja igły i sposób jej wprowadzania zależą od zastosowanego urządzenia. Skuteczność tej metody wynika z unaczynienia przestrzeni szpikowej i jej połączeń z krążeniem ogólnoustrojowym, które umożliwiają transport podanych leków i płynów do krwiobiegu.
W stanach ciężkiego wstrząsu uzyskanie obwodowego dostępu dożylnego może być utrudnione z powodu obkurczenia naczyń i ograniczonej perfuzji obwodowej. Dostęp doszpikowy pozwala w takich sytuacjach uzyskać alternatywną drogę podawania leków i płynów. Nie oznacza to jednak, że przepływ przez jamę szpikową jest niezależny od stanu hemodynamicznego pacjenta – szybkość infuzji zależy również od lokalizacji wkłucia, drożności dostępu i zastosowanych warunków infuzji.
Jakie substancje można podawać przez dostęp doszpikowy?
Dostęp IO umożliwia podawanie wielu leków i płynów stosowanych w medycynie ratunkowej. Zakres zastosowania powinien odpowiadać aktualnym wytycznym, charakterystyce danego preparatu oraz instrukcji używanego urządzenia.
Przez prawidłowo uzyskany dostęp doszpikowy można podawać między innymi:
- leki stosowane podczas resuscytacji krążeniowo-oddechowej
- leki wykorzystywane w leczeniu stanów nagłych, jeśli dopuszcza to właściwa procedura;
- krystaloidy i inne wskazane płyny infuzyjne;
- preparaty krwiopochodne, jeżeli istnieją odpowiednie wskazania i spełnione są wymagania dotyczące ich podawania.
Przeczytaj również: Triaż (triage) – czym jest? Jakie są zasady i zastosowanie?
Kiedy stosuje się wkłucie doszpikowe?
Głównym wskazaniem do uzyskania dostępu doszpikowego jest konieczność pilnego podania leków lub płynów pacjentowi w stanie krytycznym, gdy dostęp dożylny nie może zostać szybko uzyskany albo jego uzyskanie jest niepraktyczne w danej sytuacji klinicznej.
Znaczenie ma nie tylko sama trudność kaniulacji, ale również ryzyko opóźnienia leczenia. W stanach bezpośredniego zagrożenia życia wielokrotne próby uzyskania dostępu obwodowego mogą odsuwać w czasie podanie niezbędnych leków.
- Zatrzymanie krążenia
Podczas resuscytacji krążeniowo-oddechowej dostęp naczyniowy jest potrzebny do podawania leków wskazanych w odpowiednim algorytmie. U dorosłych aktualne wytyczne wskazują dostęp dożylny jako preferowaną drogę uzyskania dostępu naczyniowego. Jeżeli nie można go szybko uzyskać, dostęp doszpikowy stanowi uzasadnioną alternatywę. W wytycznych ERC 2025 uwzględniono dwie próby uzyskania dostępu dożylnego przed rozważeniem dostępu IO u dorosłych podczas zatrzymania krążenia.
- Wstrząs i ciężkie urazy
U pacjentów z ciężkim urazem, masywnym krwotokiem lub wstrząsem hipowolemicznym może dochodzić do znacznego obkurczenia naczyń obwodowych. W konsekwencji znalezienie odpowiedniej żyły i założenie kaniuli mogą być utrudnione. Wkłucie doszpikowe umożliwia uzyskanie alternatywnego dostępu do krążenia i rozpoczęcie wskazanego leczenia. Jest to szczególnie istotne w warunkach przedszpitalnych, gdzie możliwości diagnostyczne i dostęp do sprzętu mogą być ograniczone.
- Trudny dostęp dożylny
Dostęp doszpikowy może być rozważany u pacjentów, u których uzyskanie dostępu obwodowego jest utrudnione z powodu: znacznego obkurczenia naczyń obwodowych, ciężkiego odwodnienia lub hipowolemii, obrzęków utrudniających identyfikację żył, wcześniejszych licznych prób kaniulacji zakończonych niepowodzeniem, innych stanów klinicznych, w których dostęp dożylny nie może zostać szybko uzyskany.
Gdzie wykonuje się wkłucie doszpikowe?
Wybór miejsca wkłucia zależy od wieku i budowy anatomicznej pacjenta, wskazań klinicznych, rodzaju urządzenia, dostępności miejsca oraz przeciwwskazań. Do najczęściej wykorzystywanych lokalizacji należą:
- bliższa część kości piszczelowej,
- dalsza część kości piszczelowej,
- bliższa część kości ramiennej.
Nie wszystkie urządzenia pozwalają na wykorzystanie każdej z wymienionych lokalizacji. Przed wykonaniem procedury należy sprawdzić wskazania producenta dotyczące miejsca wkłucia, grupy pacjentów i sposobu stabilizacji.
Jakie są przeciwwskazania do wykonania wkłucia doszpikowego?
Dostęp doszpikowy jest procedurą inwazyjną i wymaga oceny ryzyka. Do najważniejszych przeciwwskazań lub sytuacji wymagających wyboru innego miejsca należą:
- złamanie kości w miejscu planowanego wkłucia;
- zakażenie skóry lub tkanek w miejscu wkłucia;
- wcześniejsza próba wkłucia doszpikowego w tę samą kość podczas tego samego epizodu klinicznego;
- istotne uszkodzenie anatomiczne lub brak możliwości wiarygodnej identyfikacji miejsca wkłucia;
- choroby kości lub inne stany, które mogą istotnie zwiększać ryzyko niepowodzenia albo powikłań.
Przebyte zabiegi ortopedyczne, obecność protez, wcześniejsze wkłucia i inne zmiany anatomiczne należy oceniać w kontekście konkretnej lokalizacji oraz instrukcji urządzenia. Nie wszystkie z nich są bezwzględnymi przeciwwskazaniami w każdej sytuacji.
Jak wykonuje się wkłucie doszpikowe?
Technika zależy od wybranego systemu. Inaczej może przebiegać uzyskiwanie dostępu za pomocą urządzenia z napędem, a inaczej przy użyciu urządzenia mechanicznego lub automatycznego. Niezależnie od konstrukcji urządzenia, procedura obejmuje kilka zasadniczych etapów:
- Ocena wskazań i przeciwwskazań: należy potwierdzić potrzebę uzyskania dostępu IO oraz wybrać odpowiednią lokalizację.
- Wybór urządzenia: system musi być przeznaczony do danej grupy pacjentów i umożliwiać dostęp w wybranym miejscu anatomicznym.
- Przygotowanie miejsca wkłucia: należy postępować zgodnie z procedurą dotyczącą aseptyki i przygotowania skóry.
- Wprowadzenie igły: czynność wykonuje się zgodnie z instrukcją konkretnego urządzenia.
- Potwierdzenie prawidłowego położenia: ocena obejmuje odpowiednie kryteria kliniczne i techniczne wskazane w procedurze.
- Stabilizacja dostępu i rozpoczęcie podawania substancji: należy kontrolować drożność, miejsce wkłucia i reakcję pacjenta.
- Monitorowanie i usunięcie dostępu.
Wkłucie doszpikowe w ratownictwie medycznym
Wkłucie doszpikowe w ratownictwie medycznym ma szczególne znaczenie ze względu na ograniczony czas, trudne warunki pracy i konieczność szybkiego rozpoczęcia leczenia.
Zespół ratownictwa medycznego może spotkać się z pacjentem, u którego klasyczna kaniulacja żyły jest utrudniona z powodu wstrząsu, urazu, hipotermii, znacznego odwodnienia lub innych czynników. W takich okolicznościach dostęp IO może ograniczyć opóźnienie w podaniu leków i płynów.
Wybór systemu powinien uwzględniać nie tylko szybkość uzyskania dostępu, ale również:
- prostotę obsługi w trudnych warunkach;
- możliwość wykorzystania urządzenia u określonej grupy pacjentów;
- gotowość do natychmiastowego użycia;
- bezpieczeństwo mechanizmu wprowadzania igły;
- sposób stabilizacji i monitorowania dostępu.
Rodzaje wkłuć doszpikowych
Na rynku dostępne są różne systemy do uzyskiwania dostępu doszpikowego. Różnią się konstrukcją, sposobem wprowadzania igły, wymaganiami dotyczącymi obsługi oraz zakresem zastosowania.
Najczęściej wyróżnia się dwie grupy:
- Urządzenia z napędem
Wykorzystują napęd do wprowadzenia odpowiedniej igły do kości. Konstrukcja urządzenia ma umożliwiać kontrolowane wykonanie wkłucia.
- Urządzenia automatyczne
Gotowe do użycia zintegrowane urządzenia jednorazowe. Ich konstrukcja może ograniczać liczbę czynności przygotowawczych i potrzebę korzystania z dodatkowych elementów. Przykładami tej grupy są systemy NIO oraz BIG oferowane przez Safeguard Medical.
Dobór urządzenia powinien wynikać z potrzeb klinicznych i warunków pracy zespołu. Nie istnieje jeden system, który musi być optymalny w każdej sytuacji. Przy ocenie dostępnych rozwiązań warto wziąć pod uwagę:
- Przeznaczenie kliniczne – dorosły, dziecko, noworodek.
- Dopuszczone lokalizacje wkłucia – nie każdy model jest przeznaczony do tych samych miejsc anatomicznych.
- Sposób aktywacji – napęd elektryczny, urządzenie automatyczne lub manualne.
- Gotowość do użycia – liczba elementów, konieczność przygotowania i ewentualne wymagania dotyczące zasilania.
- Bezpieczeństwo obsługi – zabezpieczenia, ograniczenie ryzyka przypadkowego uruchomienia i sposób postępowania po użyciu.
- Ergonomia – możliwość sprawnej obsługi w rękawicach, podczas transportu i w ograniczonej przestrzeni.
- Koszty eksploatacji – jednorazowy charakter urządzenia może sprawiać, że będzie bardziej ekonomicznym rozwiązaniem w porównaniu do systemów wielorazowego użytku, które wymagają konserwacji, dezynfekcji oraz wymiany części zamiennych. np. baterii.
Jak długo można utrzymywać dostęp doszpikowy?
Dostęp doszpikowy jest przeznaczony przede wszystkim do pilnego uzyskania dostępu naczyniowego, a nie do długotrwałego prowadzenia terapii. Po ustabilizowaniu pacjenta należy dążyć do uzyskania odpowiedniego dostępu alternatywnego, najczęściej dożylnego, i usunąć wkłucie doszpikowe zgodnie z obowiązującą procedurą.
Maksymalny czas utrzymywania dostępu zależy od instrukcji konkretnego urządzenia i wytycznych klinicznych. Nie należy przyjmować jednego limitu czasowego jako uniwersalnego dla wszystkich systemów. Podczas korzystania z dostępu należy regularnie kontrolować miejsce wkłucia, stabilność igły, drożność oraz ewentualne objawy wynaczynienia lub zakażenia.
Wkłucie doszpikowe – podsumowanie
Wkłucie doszpikowe jest ważnym narzędziem medycyny ratunkowej, umożliwiającym szybkie uzyskanie dostępu do krążenia, gdy dostęp dożylny nie może zostać szybko uzyskany. Znajduje zastosowanie między innymi w resuscytacji, leczeniu ciężkiego wstrząsu, urazach oraz stanach nagłych u dzieci.
Bezpieczne wykorzystanie tej metody wymaga właściwej oceny wskazań i przeciwwskazań, znajomości anatomii, odpowiedniego doboru urządzenia oraz potwierdzenia prawidłowego położenia igły. Nie mniej ważne są monitorowanie miejsca wkłucia, rozpoznawanie powikłań i możliwie szybkie przejście na odpowiedni dostęp alternatywny, gdy pozwala na to sytuacja kliniczna.
Wybierając sprzęt do wkłuć doszpikowych, warto porównywać nie tylko mechanizm działania, lecz także przeznaczenie urządzenia, ergonomię czy gotowość do użycia. Rozwiązania takie jak NIO i BIG mogą stanowić element wyposażenia zespołów pracujących w warunkach wymagających szybkiego i niezawodnego uzyskania dostępu naczyniowego.
***Niektóre grafiki wykorzystane w artykule zostały wygenerowane przy użyciu sztucznej inteligencji (AI)
i mają charakter ilustracyjny.***